Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads.
БАГШИЙН НОМ
ХӨГЖИМ
I
Ч.Оюунбилэг, В.Энхжаргал, Ж.Ууганцэцэг
Х.Энхжаргал, С.Баасандулам, Д.Энхжаргал
ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÍÎÌÛÍ ÑÀÍÄ ...
DDC
???????????
?-????
Хөгжим I: Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 1 ä¿ãýýð àíãèéí багшийн
ном / Ч.Оюунбилэг., áà á...
3
ГАРЧИГ
Өмнөх үг	 4
I УЛИРАЛ
Би гоё харагдаж байна уу?	 6
Хөгжилтэй агшин	 6
Яагаад	7
Номын нөхөр болоорой	 7
Харсан бас ...
4
ӨМНӨХ ҮГ
Бид мэдлэг давамгайлсан сургалтаас бодит чадварыг эзэмшүүлэхэд чиглэсэн
сургалтад анхаарлаа хандуулсаар ирсэн. ...
5
I АНГИЙН ХӨГЖМИЙН ХИЧЭЭЛИЙН ОНЦЛОГ
I ангийн хөгжмийн хичээлийн зорилт нь дуу авианы урт богино хэмнэлийн
тухай энгийн ой...
6
I ангийн дуулах дасгалын зорилго нь:
- цэвэр өнгөтэй дуулах
- дуу хоолойн багтаамжийг өргөтгөх
- дуулалтын техник ажилла...
7
Үг Ц.Баянтунгалаг 	 Ая Б.Цэвээнсүрэн
ЯАГААД
Дуу яагаад намайг уяраана вэ? 	 Ээж аав минь яагаад
Дэгдээхий яагаад нисэж		...
8
Сурагчид багшийн хэлсэн байгалийн үзэгдэл юмсын дуу чимээг дуурайн дуугарч,
хөдөлгөөн хийж тоглоно. Мөн хоолойн дасгал х...
9
Аялагчид: Бид ямар ч саадыг давж чадна.
Аялал сонирхолтой бас хөгжилтэй байна. Намрын шаргал навчис газар хөглөрөн
унаса...
10
СОНОР ЧИХ
(Тоглоом)
Тоглоомын заавар:
1. Тоглоомын удирдагч ямар
нэг амьтны нэр хэлнэ. Тоглогчид
тухайн амьтныг дуу ави...
11
17
Ямар ямар хүнсний ногоо байна вэ? Дараах хүнсний ногоог нэрлээд алга
ташаарай. Өмнөхөөс ямар ялгаатай байна вэ? Янз ...
12
Хэмнэлийн дасгалыг 2 дэвсгэрт өгөхдөө, дээд дэвсгэрийг гарт, доод дэвсгэрийг
хөлд зориулсан болно.
Алга таших, өлмий то...
13
НАВЧИС
(Хөгжимт хөдөлгөөн)
1
4
8
5 6 7
2 3
Зорилго: Хөгжмийн аялгууны олон янзын дүрслэлийг мэдэрч, сэтгэл хөдлөлөө
илэ...
14
7.	Навчсыг алган дээрээ тавьж дулаацуулж бүүвэйлэх мэт хөдөлгөөнийг дүрслэн, 2
тийш зөөлөн найгана.
8.	Алган дээрх навч...
15
4.	 Янз бүрийн давалгааг дүрсэлж хүүхдүүд өөрсдөө хөдөлгөөн зохиомжилж тоглоно.
2 гарыг салаавчлан атгаж чээжний урдаа ...
16
Хэрэглэгдэхүүн: “Цэвэр гар” дууны бичлэг
Бэлтгэх байдал: Хөгжмийн ая эхлэхэд хүүхдүүд ханцуйгаа хойшлуулан гараа
угааж ...
17
Дасгал 2.
Багш хөгжим сонсох үйл ажиллагаагаар
дамжуулан сурагчдын бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх
үйлийг түлхүү явуулж ба...
18
Дасгал 4.
БОРОО
24
Хөгжмийн энгийн зэмсгүүдийг ашиглан “Бороо” сэдвээр тоглоцгооё.
Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе.
Ө...
19
ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ
Хөгжмийн зэмсэг бүр өөр өөрийн нууцтай. Тэр нууцыг зөвхөн чадварлаг
хөгжимчний гар л тайлж чадна. Энэ...
20
ёстой. Дууны утга агуулгыг мэдэрч дуулах нь уран бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Иймээс
уран бүтээлийн тухай яриа зайлшг...
21
- Òåìï - Äóíä çýðýã
- F-dur
- Õýìæýý-3/4
- Àÿëãóóíû áàãòààìæ CI - DII
Àÿëãóóíû õºäºë㺺í эгшиг давтагдсан, терцийн үсрэ...
22
СОНСЪЁ
Энэ улиралд I ангийн хүүхдийн хөгжим сонсож сурах дадал дээр нь илүү анхаарч
ажиллах хэрэгтэй. Эхэн үедээ олон з...
23
в.	 Дөрөвт ноотны хэмнэлээр товшиж, марш -2 хувьт хэмжээтэй болохыг
тус тус мэдэж авна.
Иймээс багш та энэ зорилгод
үйл...
24
-	 Уíøèõäàà õýìæýýãýý àëäàõã¿éí òóëä òîîëæ õºãæèìäºíº ãýñýí îéëãîëòûã ìàø
ñàéí ºãºõ õýðýãòýé.
̺í íîîòîîð òîãëîõûí ºìíº...
25
ìàòåìàòèêèéí òîî òîîëîëòîé õîëáîæ, ä¿ðñ áîëîí òîîãîîð îéëãóóëàõ íü õ¿¿õäýä
èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî.
66
а
6
э
6
и
6
о
6
у...
26
Дасгал 5.
6
66
6
6 6 6 6 6 6
6 6 66 6
6
I ангид хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх зорилгоор хөгжимт хөдөлгөөн бүхий
хэмнэл...
27
-	 Хэмнэлийг агаарт тоглож үзүүлээрэй.
Энэ даалгаврын зорилго нь:
1.	 Зургийг зөв унших
2.	 Хэмнэлийг зөв илэрхийлэх
3....
28
шүү, дотроос нь юу гарч ирэх бол? ямар хөөрхөн ангаахай вэ? эргэн тойрныг
гайхан хараарай, энэ чинь ямар гоё газар вэ? ...
29
1
4
7
5 6
2 3
ЗОХИОН НАЙРУУЛЪЯ
Хөгжмийн хичээл дээр ямар ч нөхцөлд хийж болох маш энгийн туршилтуудыг
хийлгэх, туршилты...
30
Дасгалыг гүйцэтгүүлэхдээ:
А. Хоолой тус бүрээр зөв цэвэр зөөлөн тоглуулах
Б. Өөрийгөө болон бусдыг маш анхааралтай сонс...
31
сул буюу зөөлөн тоглоно гэдгийг сануулж багш та өөрөө эхэлж тоглохдоо хүчний
ялгааг маш ойлгомжтой тодорхой гаргаж үзүү...
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Bagsh khug   1
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Bagsh khug 1

1,731 views

Published on

hi

Published in: Art & Photos
  • Be the first to comment

Bagsh khug 1

  1. 1. БАГШИЙН НОМ ХӨГЖИМ I Ч.Оюунбилэг, В.Энхжаргал, Ж.Ууганцэцэг Х.Энхжаргал, С.Баасандулам, Д.Энхжаргал ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÍÎÌÛÍ ÑÀÍÄ ÎËÃÎÂ. ÁÎÐËÓÓËÀÕÛà ÕÎÐÈÃËÎÍÎ. Óëààíáààòàð õîò 2014 îí Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 1 ä¿ãýýð àíãè Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû çºâøººð뺺ð õýâëýâ. Àíõíû õýâëýë
  2. DDC ??????????? ?-???? Хөгжим I: Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 1 ä¿ãýýð àíãèéí багшийн ном / Ч.Оюунбилэг., áà áóñад; Ðåä. Х.Бүдхүү -ÓÁ., 2014.-64õ Ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷èã íü “Ìîíãîë Óëñûí Çîõèîã÷èéí ýðõ áîëîí ò¿¿íä õàìààðàõ ýðõèéí òóõàé” õóóëèàð õàìãààëàãäñàí òóë Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ áè÷ãýýð àâñàí çºâøººð뺺ñ áóñàä òîõèîëäîëä öàõèì áîëîí õýâëýìýë õýëáýðýýð á¿òíýýð ýñâýë õýñýã÷ëýí õóâèëàõ, õýâëýõ, àëèâàà õýëáýðýýð ìýäýýëëèéí ñàíä îðóóëàõûã õîðèãëîíî. Ñóðàõ áè÷ãèéí òàëààðõ àëèâàà ñàíàë, õ¿ñýëòýý [email protected] õàÿãààð èð¿¿ëíý ¿¿. © Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì ISBN ??????????????
  3. 3 ГАРЧИГ Өмнөх үг 4 I УЛИРАЛ Би гоё харагдаж байна уу? 6 Хөгжилтэй агшин 6 Яагаад 7 Номын нөхөр болоорой 7 Харсан бас сонссон 7 Байгалийн дуу чимээ 8 Хөгжилтэй аялал 8 Сонор чих 10 “Навчис” хөгжимт хөдөлгөөн 13 “Далай” хөгжимт хөдөлгөөн 14 “Цэвэр гар” хөгжимт хөдөлгөөн 15 Үлгэр зохиоё 17 Бороо 18 Бөмбөр хийцгээе 18 Өөрийгөө сориорой 19 II УЛИРАЛ Би дуучин 20 Дэлхийгээ би мэднэ 20 Хувирашгүй тоолол 21 Мөнх ногоон гацуур 21 Марш 22 Äөрөвт ноот 23 Наймт ноот 24 “Ангаахай” хөгжимт хөдөлгөөн 27 “Алга ташиж тоглоцгооё” хөгжимт хөдөлгөөн 28 Туулай, зараа хоёр 32 Өөрийгөө сориорой 32 III УЛИРАЛ Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг 33 Эрдмийн үсгээ сурлаа 34 Бага ангийн багшдаа баярлалаа 35 Дүүдээ хэлж өгнө дөө 36 Бүтэн ноот 39 “Цасан хүн” хөгжимт хөдөлгөөн 42 “Хүүхэлдэй” хөгжимт хөдөлгөөн 43 “Бөмбөрчин” хөгжимт хөдөлгөөн 44 Өөрийгөө сориорой 48 IV УЛИРАЛ Яргуй дэлгэрлээ 49 Сайн уу, муу юу аль нь вэ хө 51 Шүдээ хайрлая 52 Л.Мөрдорж “Ган зам” 52 Вальс 54 Ярилцсан нь 54 “Шүдээ угаацгаая” хөгжимт хөдөлгөөн 60 “Яргуй дэлгэрлээ” хөгжимт хөдөлгөөн 60 “Хавар” хөгжимт хөдөлгөөн 62
  4. 4 ӨМНӨХ ҮГ Бид мэдлэг давамгайлсан сургалтаас бодит чадварыг эзэмшүүлэхэд чиглэсэн сургалтад анхаарлаа хандуулсаар ирсэн. Гэвч бүрэн утгаараа шинэчлэгдэх үйл явц нь удаашралтай байгаа нь сурган хүмүүжүүлэх үйл явцаас тодорхой харагдаж байна. Үүнтэй уялдуулан 12 жилийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг дахин нягталж үзээд судлагдахуунд суурилсан агуулгаас үйлийн тогтолцоонд тулгуурласан, суралцагчийн эзэмших чадварт баримжаалсан хөтөлбөр, сурах бичиг болгон сайжруулахыг зорилоо. Багшийн номонд сурах бичгийн дасгал, даалгавар бүрээр хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа болон түүний хувилбаруудыг тусгаж, багшид арга зүйн дэмжлэг үзүүлэхийг зорьсон. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны үр дүн нь суралцагчдын сурах арга барилын эзэмшилт, чадварын түвшин, сургалтын орчин хэрэглэгдэхүүний хангамж, багшийн сурган хүмүүжүүлэх болон мэргэжлийн ур чадвар, хичээл зүтгэл зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаална. Бид хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг чухалчилж байгаа учраас сурах бичгийн агуулгыг харьцангуй өргөн сонголттой оруулж өгсөн. Иймээс хичээлээ төлөвлөхдөө сурах бичигт тусгагдсан бүх агуулгыг нэг бүрчлэн багтаах гэхээсээ илүү хүүхэд бүрийн онцлогийг харгалзан дасгал даалгаврын сонголт хийж ажиллахад анхаараарай. Хичээлийн багтаамж, цагийн нягтрал гэдэг багшийн ур чадварын чухал үзүүлэлт юм. Зохиогчид
  5. 5 I АНГИЙН ХӨГЖМИЙН ХИЧЭЭЛИЙН ОНЦЛОГ I ангийн хөгжмийн хичээлийн зорилт нь дуу авианы урт богино хэмнэлийн тухай энгийн ойлголт өгөх, хэмнэлийг энгийн хөгжмийн зэмсгээр хөгжимдөх, хөдөлгөөнд тулгуурлан хэмнэлийн дасгал хийх, дуулах, бүжиглэх чадварыг эзэмшүүлнэ. Хөгжмийн хичээлд сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагын хичээлийн тоглоом, байнгын хөдөлгөөнтэй шинжийг хадгалах нь тэдэнд хялбар бас ойлгомжтой байх болно. I ангийн хөгжмийн хичээлийг зохион байгуулахад багшид тавигдах шаардлага: 1. Хичээлийн үед багш намуун зөөлөн, сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй, дуу хоолой үг яриа нь тод байх 2. Хичээлийн үед суралцагсдын оролцоо, оролдлого идэвхийг нэг бүрчлэн болон хамт олноор нь дүгнэж урамшуулж байх 3. Хөгжмийн уран бүтээлд уран сайхны мэдрэмжтэй, зөв хандахыг ойлгуулах 4. Хөгжмийн хичээлээр сурагчдад баяр баясгалан, сайн сайхныг мэдрүүлж, хичээнгүй нямбай зан чанарыг төлөвшүүлэхэд анхаарах 5. Хичээлийн бүтэц зохион байгуулалт нь харилцан уялдаа холбоотой, суралцагсдын идэвх сонирхлыг өрнүүлсэн бүтээлч байх шаардлагатай. 6. Зургаан настай хүүхэд хөдөлгөөнтэй, анхаарлын төвлөрөлт сул, сониуч байдаг тул хичээлийг бага насны хүүхдийн хөгжлийн онцлогт нийцүүлэн зохион байгуулна. Хөгжмийн хичээлийн бүтэц төрөлжсөн байдаг учраас сэдвийн агуулгыг амьдрал ахуйтай холбон, заах аргын хослуултаар баяжуулна. I УЛИРАЛ ДУУЛЪЯ Бага ангид найрал дуу заах үйл ажиллагаа нь унисон дуулалтыг голчлон зөв дуулах аргад сургах, аялгууны утга агуулгыг зөв илэрхийлэхэд чиглэнэ. I ангийн хүүхдийн хэл яриа гүйцэд хөгжөөгүй байдаг нь дуулалтад шууд нөлөөлдөг. Ийм учраас ярианы болон дуу авианы өндөрлөгийн ялгааг ойлгуулж мэдрүүлэх зорилгоор унисон дуулалтыг эзэмшүүлнэ. Унисон дуулалтыг I октавын ми-гээс ля ноотны багтаамжинд жигд зөөлөн дуулж, өөрөө өөрийнхөө дууны өнгийг сонсож мэдрэх зорилтыг тавьж ажиллана. Цэвэр унисон дуулалтыг эзэмшүүлэх явцдаа дуулах техник ажиллагааг хослуулж ажиллана. Үүнд: - Эгшгийн өндөрлөг (интонаци) - Үг хэллэг (гийгүүлэгч тод, эгшиг задгай бус) - Амьсгаа - Хүч (эхлэх өнгийг зөөлөн дуулна) 1-р улиралд дуу заах үйл ажиллагаагаар дамжуулан хэмжээ хэмнэлийг зөв мэдэрч дуулах, зогсоц(пауз)-ыг зөв илэрхийлж дуулах, өргөлт (акцент)-ийг зөв мэдэрч дуулах зэрэг чадварыг хөгжүүлнэ. Хөгжмийн хичээлийн анхны өдрөөс эхлэн дуулах үеийн биеийн байршил, өөрийгөө хэрхэн сонсох, нөхдийгөө хэрхэн сонсож дуулах зөвлөгөөг өгнө. Дуулахдаа нуруугаа цэх байлгаж гараа урдаа авч сууна. Ингэвэл амьсгаа чөлөөтэй болно. Дуулахдаа үг бүрийг зөв тод хэлж өөрийгөө болон нөхдийгөө сайтар сонсож дуулах хэрэгтэй. Дуулах үедээ удирдаач багшийн гарын дохилтоор дуулна.
  6. 6 I ангийн дуулах дасгалын зорилго нь: - цэвэр өнгөтэй дуулах - дуу хоолойн багтаамжийг өргөтгөх - дуулалтын техник ажиллагааг хөгжүүлэх - хөгжмийн сонсголыг хөгжүүлэх зэрэг болно. Эдгээр зорилгодоо тохируулан хоолойн дасгалыг сонгоно. Үүнээс гадна: 1. Унисон дуулалтыг эзэмшүүлэх зорилтод нийцүүлэн удаавтар, уянгалаг дуулалттай дууны урын сан болон жижиг хэмжээний аяз 2. Хурдавтар цоглог дуулалттай дууны урын сан болон жижиг хэмжээний аяз. Удаавтар дуулалттай дуунаас эхлэх нь хэл ярианы өндөрлөг, дуулах өндөрлөгийн ялгааг мэдрүүлэх, цэвэр өнгө хөгөөр дуулах чадвар эзэмшүүлэх зорилготой. Дууны уран бүтээлийг сонсгож тайлбар мэдээлэл хийсний дараа дууг заах үйл ажиллагаа явагдана. Дууг заахдаа сурагчдын хараа, сонсгол, хөдөлгөөний сэрлүүдийг нэгтгэсэн үйлийг хийх бөгөөд багшийн гарын дохилт, хөдөлгөөн бүр сурагчдад шинийг таниулж байх шаардлагатай. Тухайлбал: дуулалтын хүч, өндөрлөг, хэллэг, амьсгаа, хэмнэлийг мэдрүүлэх зэрэг болно. Дууны утга агуулгыг мэдэрч дуулах нь уран бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлнэ. Иймээс тухайн уран бүтээлээс ямар сэтгэгдэл төрсөн тухай, ямар шинж төрхтэй (гунигтай, баясгалантай гэх мэт) дуу болохыг ярилцаж, утга санааг гаргаж дуулуулахад анхаарах хэрэгтэй. БИ ГОЁ ХАРАГДАЖ БАЙНА УУ? Нэгдүгээр ангийн сурагчдын хувьд юм бүхэн шинэ, сонирхолтой байдаг ба дуулах үедээ биеэ ямар байдалтай байлгах вэ? гэдгийг ч сонирхолтой, хөгжилтэй дасгалаар дамжуулан сурагчид өөрөө эзэмшиж болох юм. Энэ дасгал бол энгийн нэг хувилбар тул багш та өөрөө баяжуулж, шинэчилж, зохиож болно. ХӨГЖИЛТЭЙ АГШИН 4 БИ ГОЁ ХАРАГДАЖ БАЙНА УУ? Би гоё харагдаж байна уу? гэдэг тоглоом тоглож үзье. 2 хөл дээрээ тэгшхэн зогсож биеэ цэх байлгаарай. Жижиг хүүхэлдэй эсвэл ном толгой дээрээ тогтоож, багшийгаа 10 хүртэл тоолох хугацаанд цэх зогсоно. Амьсгаагаа гүнзгий авч аажмаар зөөлөн гарга. ÄÓÓËÚß ÄÓÓËÚß Дуулах дүрэм Амьсгааг гүнзгий авна. Үгээ тод хэлнэ. Нөхдийгөө сонсож дуулна. Дуулах үед биеийн байрлал ийм байна. Багшийгаа сонсоод дагаад дуулаарай. Дуулах дүрмээ санаарай. ХӨГЖИЛТЭЙ АГШИН “Гоёо гоё” дууг та нар жаахан байхаасаа л дуулж сурсан. Харин одоо илүү хөгжилтэй байдлаар дуулъя. “Бишээ”, “Угаая”, “Аан” гэдэг хэсгүүдийг дуулахгүй зөвхөн хөдөлгөөнөөр илэрхийлнэ шүү.Алдалгүй амжилттай дуулахын тулд анхааралтай байгаарай. бишээ угаая аан Чигчийхэн чинээ ................ Чихээ өөрөө .................. Тиймээ хө ........................... Гоёо гоёо гоёо ............... Сурагчдын бага насандаа сурсан “Гоёо гоё” дууг дуулахдаа зарим үгийг хэлэлгүйгээр зөвхөн хөдөлгөөнөөр илэрхийлж тоглосноор тэдний анхаарлын чанарууд (хуваарилалт, төвлөрөлт, багтаамж...) болон аялгуу, хэмнэлийн мэдрэмжүүд хөгжинө. Энд үзүүлснээр хассан үгүүдийг хөдөлгөөнөөр илэрхийлээд зогсохгүй багш сурагчид өөрсдийн сонгосон үгийг хасаж хөдөлгөөн хийж тоглож болно. түү - ний тулд
  7. 7 Үг Ц.Баянтунгалаг Ая Б.Цэвээнсүрэн ЯАГААД Дуу яагаад намайг уяраана вэ? Ээж аав минь яагаад Дэгдээхий яагаад нисэж намайг хайрладаг вэ? чаддаггүй юм бэ? Эх орон яагаад уудам байдаг юм бэ? Яагаад? Яагаад? Яагаад? Яагаад? Яасан сонин юм бэ? Яасан сонин юм бэ? Үг. Ж.Дашдондог Ая.Б.Цогоо НОМЫН НӨХӨР БОЛООРОЙ ХАРСАН БАС СОНССОН (Тоглоом) Тоглох арга: Эхний бадгийг дуулж дууссаны дараа багш ямар нэг амьтны нэр хэлнэ. (арслан, заан, анааш, үнэг) Сурагчид багшийн хэлсэн амьтны хөдөлгөөнийг дуурайж хөдөлгөөнийг гүйцэтгэнэ. Дараагийн бадгийг дуулж дууссаны дараа ямар нэг байгалийн үзэгдэл, юмсын нэрийг хэлнэ. (борооны дусал, салхи, аянга, цахилгаан)
  8. 8 Сурагчид багшийн хэлсэн байгалийн үзэгдэл юмсын дуу чимээг дуурайн дуугарч, хөдөлгөөн хийж тоглоно. Мөн хоолойн дасгал хэлбэрээр ашиглахад тохиромжтой. СОНСЪЁ БАЙГАЛИЙН ДУУ ЧИМЭЭ (Сонсгох хөгжим) Бид дуу чимээний ертөнцөд амьдардаг. Байгаль дээрх юм бүхэн өөрийн гэсэн өвөрмөц дуу чимээтэй. Модод шуугиж, бороо под под дусалж, салхи сийгэн, шувууд жиргэж, гол хоржигноно. Байгалийн олон янзын дуу чимээний онцлогийн талаар сурагчидтай ярилцаж, сурах бичгийн 8-р хуудасны зураг дээрх амьтад болон байгалийн үзэгдлийн дуу чимээг тэдэнд таниулна. Багш байгалийн дуу чимээг өөрийнхөөрөө чөлөөтэй сонгож сонсгоно. Сурагчид багшийн сонсгож буй дуу чимээг дуурайж дуугарахаас гадна дүрд хувиран тоглож болно. ХӨГЖИЛТЭЙ АЯЛАЛ Аялалаа жүжиглэн тоглоорой. Аялалын явцад тохиолдох байгалийн үзэгдлүүдтэй танилцаж, замын саад бэрхшээлийг даван туулах байдлаар жүжиглэн тоглоно. Байгалийн янз бүрийн дуу чимээг сонсож танина. Нар өндөрт хөөрчээ. Тэнгэрт нэг ч үүлгүй цэлмэг байна. Шувууд жиргэж дуулан бүжиглэнэ. Хүүхдүүд аялалд гарахад бэлэн болжээ. Тэд үүргэвч үүрсэн байна. Үүргэвчинд юу байгаа бол? Аялалд явахад юу юу бэлтгэх вэ? (ярилцана). - Аялагчид замын турш дуу дуулж, элдвийг ярилцаж инээж хөөрч явлаа. Гэтэл тэдний өмнө өндөр өндөр ургасан өвс зэгс таарчээ. Хөөх ямар өндөр, ямар өтгөн ургаа вэ? - Энэ зэгсэн дундуур гарахаас өөр зам алга. Хүүхдүүдээ усанд сэлэх мэт хоёр гараараа ээлжлэн зэгсийг ярж гараад замаа олцгооё. - Зэгсийг ярж гарахад ямар дуу чимээ гарсан бэ? Аялагчид эхний саадыг амжилттай давлаа. Цааш явтал тэдний замд ус шалбааг таарлаа. Түүнийг мөн л гатлахаас өөр зам алга. Ус шалбааг гатлахад зэгснээс өөр дуу чимээ гарах байх даа. - Алив! гаталцгаая! - Болгоомжтой! - Яваарай, яваарай. - Шал, пал, шал, пал. - Баяр хүргэе! Бид хоёр дахь саадыг давж чадлаа. Энхээ, Сарнай хоёр зэгс, шалбаагийг хэрхэн туулснаа багшдаа найз нартаа харуул даа. - Хөөх энд ямар их чулуу байнаа. Туяа охин чулуун дээр гишгэж байна. Ямар дуу чимээ гарах бол сонс доо. - Харин Батаа гартаа чулуу бариад ус руу шидэж тоглож байна. - Бүгдээрээ ус руу чулуу шидэж тоглоцгооё. Хэний чулуу хамгийн хол ойж байна вэ? - Тэндээс ямар дуу чимээ гарч байна вэ? Пол, пол, пол 2 1
  9. 9 Аялагчид: Бид ямар ч саадыг давж чадна. Аялал сонирхолтой бас хөгжилтэй байна. Намрын шаргал навчис газар хөглөрөн унасан байв. Хүүхдүүд хатсан навчсыг гишгэж, гартаа базаж тоглоно. Түүнээс гарах дуу чимээг тоглож үзүүлцгээе! Ямар сонирхолтой юм бэ? Навчис шарчигнана. Гэнэт тэнгэр бүрхэж бороо шаагин орлоо. Алив хүүхдүүдээ өөрийгөө борооноос халхлаарай. Шүхэр, цамц өөр юугаар халхалж болох вэ? Модны нөмөрт орох уу? Түргэлээрэй бороонд норж болохгүй шүү! Навчсын шаржигнах чимээ ямар дуу чимээгээр солигдсон бэ? ш-ш-ш-ш. - Зургийг ажиглаад, хөгжмөө сонсоорой. - Сонссоноо хүний нүүрний хувирлаар илэрхийлж зурцгаая. Зургийг ажиглаж, хөгжим сонсож улмаар тэндээс төрсөн сэтгэл хөдлөлөө зурж илэрхийлэх учиртай. Хөгжим сонсох үйл ажиллагаа нь сэтгэл хөдлөлд тулгуурлах ёстой. Хүүхдийн оюун ухааны хөгжил, хөгжим сонсох туршлага нь тэдний гоо зүйн мэдрэмжийг идэвхитэй хөгжүүлж байдаг. Бага ангийн хүүхдүүд дуу, болон дан хөгжмийн зохиолын аялгууны шинж төрхийг тодорхойлох, түүндээ тулгуурлан хөгжмийн зарим нэг онцлогийг бие дааж илрүүлэх чадвартай байдаг. Сэтгэл хөдлөлд тулгуурлан хөгжим сонсох дадлыг төлөвшүүлэх ажлыг багш гүйцэтгэнэ. Сонсох хөгжмийн зохиолууд нь хөгжилтэй хөнгөн, цовоо эсвэл намуун, зөөлөн, гунигтай янз бүрийн шинж төрхтэй байх бөгөөд: - Хүрээлэн байгаа орчны тухай хүүхдийн төсөөллийг баяжуулах, мэдлэгийн хүрээг өргөжүүлэх - Хөгжмийн зохиолын эгшиглэлтээс хэмнэлийг мэдрэх, хэмнэлээр хамтран хөгжимдөх. - Хөгжмийн зэмсгийн эгшиглэлтийг сонсож таних, өнгө аясыг тодорхойлох. - Аялгууны шинж төрх, уран илэрхийллийн аргатай танилцах боломжийг бүрдүүлэхёстой.Хүүхдийнхөгжимсонсоххүсэл,төрсөнсэтгэгдлээярих,дотоод сэтгэл хөдлөлөө янз бүрээр илэрхийлэх эрмэлзлэлийг байнга урамшуулан дэмжих хэрэгтэй. Тэд хөгжим сонсож, дуулж, бүжиглэж сурснаар хөгжим бол хүрээлэн буй орчин, бодит амьдралыг тусгадаг гэсэн дүгнэлтэд аажмаар хүрэх болно. Хүүхдүүд хөгжмийн сургалтын явцад төрөл бүрийн үйл ажиллагаанд оролцож дуулах, бүжиглэх, хөгжимдөх, сонсох, дүр бүтээх зэргээр хөгждөг. Хүүхдүүд хөгжим сонсож хүртэхдээ өөрт нь урьд нөлөөлж байсан юмс үзэгдлийн дүр дээр тулгуурлан сэтгэж эхэлдэг. Хөгжим сонсож байх явцад хүүхдийн амьдралд тохиолдсон баярт гунигт мөчүүдийг сонсож буй зохиолынхоо аялгууны шинж төрхтэй холбон эргэн дурсах маягаар дүрсэлж сэтгэдэг. Хөгжмийн дүрслэх сэтгэхүйг хөгжүүлэхэд сонсож буй зохиолоос дүрслэгдсэн зүйлээ зурах, бичих, хэл яриагаар илэрхийлэх зэрэг бүтээлч аргыг өргөн хэрэглэх нь чухал ач холбогдолтой. 4
  10. 10 СОНОР ЧИХ (Тоглоом) Тоглоомын заавар: 1. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтны нэр хэлнэ. Тоглогчид тухайн амьтныг дуу авиагаар илэрхийлнэ. Жишээ нь: Хэрээ гэж нэрлэхэд хүүхдүүд “гуаг гуаг гуаг” гэж дуугарна. 2. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтан, эд юмсын дуу авиа гаргана. Тоглогчид сонсож таньснаа хөдөлгөөнөөр илэрхийлнэ. Жишээ нь Тахиа шиг донгодоход хүүхдүүд тахиа болж толгойгоо урагш хойш хөдөлгөж явна. Тоглоомд гарсан дуу чимээнээс амьтдын дуу чимээг ялгаж нэрлээрэй. Үлдсэн дуу чимээг юу гэж нэрлэх бол? Багштайгаа хамтран ярилцаарай. ХӨГЖИМДЬЕ Хөгжимд янз бүрийн урттай эгшгүүдийн зохион байгуулалттай дарааллыг хэмнэл гэдэг. Эгшгүүд нь өөр хоорондоо 2/1-ийн харьцаатай байдаг. Иймээс 2/1 харьцаа бүхий урт богино дуугаралтаар дамжуулан хэмнэлийг мэдрүүлэхийг бид зорьж байгаа билээ. Дасгал 1. Сурагчдаар жимснүүдийг нэрлүүлж, үгийн дуудлагыг зураастай холбон ажиглуулаарай. Лийр, тоор, аньс, нэрс гэх мэтчилэн нэг үетэй жимсний нэрээр дамжуулж, дөрөвт ноотны жигд хэмнэлийг мэдрүүлэхэд анхаарна. Ямар ямар жимс байна вэ? Нэрлээд алга ташаарай. Ямар ямар хүнсний ногоо байна вэ? Дараах хүнсний ногоог нэрлээд алга ташаарай. Өмнөхөөс ямар ялгаатай байна вэ? Янз бүрийн дарааллаар нэрлэж алга ташаарай. Чи тоолж бас уншиж чадна. Тоолохдоо зургийн дагуу алга ташаарай. 1 2 3 4 Дасгал 2. Харин одоо хоёр үетэй хүнсний ногоонуудын нэрийг бичиж үзье. Багш хоёр үеэр дамжуулан дөрөвт ноотноос богино наймт ноотыг хөгжимдүүлж сургахад анхаарна. 13 СОНОР ЧИХ /Тоглоом/ Тоглоомын заавар: 1. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтны нэр хэлнэ. Тоглогчид тухайн амьтныг дуу авиагаар илэрхийлнэ. 2. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтны дуу авиа гаргана. Тоглогчид сонсож таньснаа хөдөлгөөнөөр илэрхийлнэ. Тоглоомд гарсан дуу чимээнээс амьтдын дуу чимээг ялгаж нэрлээрэй. Үлдсэн дуу чимээг юу гэж нэрлэх бол? Багштайгаа хамтран ярилцаарай. Амьд байгалийн дуу чимээ ? • Хэрээ • Тахиа • Унага • Зөгий • Цаг • Нисдэг тэрэг • Машин
  11. 11 17 Ямар ямар хүнсний ногоо байна вэ? Дараах хүнсний ногоог нэрлээд алга ташаарай. Өмнөхөөс ямар ялгаатай байна вэ? Янз бүрийн дарааллаар нэрлэж алга ташаарай. Чи тоолж бас уншиж чадна. Тоолохдоо зургийн дагуу алга ташаарай. 1 5 2 6 3 7 4 8 Урт богино дуугарах хөгжмийн эгшгүүд ийнхүү янз бүрийн дараалалд орж хэмнэлийг үүсгэдэг. Ритмийн сонсголыг хөгжүүлэх нь: Аливаа зүйл тодорхой орон зай, цаг хугацаатай. Хөгжим хүртэл тодорхой цаг хугацаанд үргэлжилж жигд хэмнэлийг бий болгож орон зайд тархдаг. Хөгжмийн уран бүтээл дүрслэл илэрхийллээсээ шалтгаалж урт, богино, удаан, түргэний харьцаатай байдаг. Хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх үйл ажиллагааг маш энгийн дасгалаас эхлэн аажмаар хүндрүүлэх хэрэгтэй. Ноотны хэмжээг хүүхэд ойлгоход хялбар байлгах үүднээс дүрс зургаар, мөн өнгөөр ялгаж, үгийн үе болон алга ташилтаар давхар илэрхийлсэн. Дасгал 4. Сурах бичгийн 14-р хуудасны дасгал нь хэллэг зүгшрүүлэх, хэмнэлийн сонсгол хөгжүүлэх ач холбогдолтой. Тод шар нар, том хар үүл гэсэн үгүүдээр хэмнэлийн дасгал хийх юм. Энэ үед багш урьдчилан (1,2,3) гэсэн хэмжээ өгөх хэрэгтэй. Аливаа хэмнэлийн дасгалыг гүйцэтгэхийн өмнө багш заавал хэмжээг өгч байх хэрэгтэй. Энэ нь хүүхдэд дасгалыг нэгэн жигд гүйцэтгэхэд бэлтгэл болж өгнө. ХӨГЖИМÄЬЕ ХӨГЖИМÄЬЕ Нэрлээд алга ташаарай. Хэдэн хувь байна вэ? Зургийн дагуу алгаа ташиж, хөлөө товшиж тоглоё тод том шар хар нар үүл 1 3524 Зурагт үзүүлснээр хуруу гаргаж наадъя. Тоглохдоо нэгэн жигд хэмжээгээр тоолоорой. Дасгал 5. I ангид хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх зорилгоор хөгжимт хөдөлгөөн бүхий хэмнэлийн олон хувилбарт дасгалыг оруулж өглөө. Зөвхөн алга ташилт төдийгүй хөлийн товшилттой хамсран хэмнэлийг хөгжимдүүлж, сурагчдын хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх боломжтой. ХӨГЖИМÄЬЕ ХӨГЖИМÄЬЕ Нэрлээд алга ташаарай. Хэдэн хувь байна вэ? Зургийн дагуу алгаа ташиж, хөлөө товшиж тоглоё тод том шар хар нар үүл Зурагт үзүүлснээр хуруу гаргаж наадъя. Тоглохдоо нэгэн жигд хэмжээгээр тоолоорой.
  12. 12 Хэмнэлийн дасгалыг 2 дэвсгэрт өгөхдөө, дээд дэвсгэрийг гарт, доод дэвсгэрийг хөлд зориулсан болно. Алга таших, өлмий товших, алга таших, өлмий товших гэсэн дарааллаар нэгэн хэмээр жигд гүйцэтгэнэ. Үүний дараа уншиж тогтоосон хэмнэлийн дасгалаа хөдөлгөөнтэй холбон, явдал дундаа гүйцэтгэх чадварыг эзэмшинэ. Ингэхдээ хүүхэд гар, хөл гэсэн үгийг давхар хэлж гүйцэтгэх нь илүү үр дүнтэй болно. Өөрөөр хэлбэл хөдөлгөөнөө удирдаж байгаа хэрэг юм. Дасгал 7. Дэвсгэрийн эхний шугам – Багш II шугам – сурагчид Эхний хувь чанга тод 1 цохилт II хувь зөөлөн 2 богино цохилтоос бүтнэ. Багш, сурагчид ээлжлэн хөгжимдөнө. 18 Зургийн дагуу хөгжимдөөрэй. Хэдэн хувь байна вэ? Багш сурагч хоёрын бөмбөрийн цохилт ямар ялгаатай байна вэ? Нэг хо - ёр Нэг хо - ёрЭнэ дарааллаар хэмнэлийн дасгалыг гүйцэтгэхийн өмнө багш хөгжимдөх хэмжээгээ заавал өгч байх ёстой. Жишээ нь: 1 2, 1 2 хэмээн жигд тоолж хэмжээ өгнө. Эсвэл савхаар хэмжээг цохиж үзүүлнэ. Дуулах, хөгжимдөх, бүжиглэх, хөгжимт хөдөлгөөн хийх аль ч үйл ажиллагааны өмнө нэгдсэн хэмжээ өгөөгүйгээс сурагчид янз бүрийн хурдаар эхэлснээс өөр хоорондоо зөрж үйл ажиллагаа замбараагүй болдог. БҮЖИГЛЭЕ Хүүхдийн хөгжмийн сонсгол хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэхэд хөгжимт хөдөлгөөн чухал үүрэгтэй. Хүүхдийн нас, сэтгэл зүйн онцлогт тохирсон хөгжимт хөдөлгөөнүүд нь тэдний дотоод сэтгэлийг нээх, бүтээлч чадварыг хөгжүүлэх, төсөөлөл, уран сэтгэмж, гоо сайхны мэдрэмжийг хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлдэг. Ер нь багаасаа тогтмол хөгжим сонсож, ямар нэгэн хөгжмийн аялгуунд хөдөлгөөн хийж сурсан хүүхдүүд хэмнэлийн мэдрэмж сайтай, хөдөлгөөний эвсэлтэй, ямар ч хөдөлгөөнийг хурдан хүлээж авах чадвартай байдгийг бид мэднэ. Энэ нь цаашлаад хүүхдийн бие бялдар, эрүүл мэндэд сайнаар нөлөөлөөд зогсохгүй амжилттай суралцахад дэмжлэг болж өгнө. Жишээ нь: Зарим хүүхдүүд гараа тогтмол угааж хэвшихгүй байдаг, тэгвэл бид хүүхдийн дуулах дуртай дуугаар дамжуулан гараа угаах хөдөлгөөнийг дэс дараатайгаар хийлгэж, тоглуулж байх явцад нэг л мэдэхэд нөгөө гараа угаах дургүй хүүхэд маань хэний ч сануулгагүйгээр өөрөө гараа угааж хэвшихээс гадна насан туршийн амьдралдаа хэрэгжүүлэх чадвартай болох юм. Õºãæèìò õºäºë㺺í, òîãëîîìûã òýäíèé þó ñîíèðõîæ, ìýäýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà áîëîí òýäíèé ýðãýí òîéðîíä íü ãàð÷ áóé äóó ÷èìýý ä¿ðñëýëýýñ ñýäýâ÷èëæ áîëíî. Жишээ нь: Навчис, Далай (Хөгжимт хөдөлгөөн)
  13. 13 НАВЧИС (Хөгжимт хөдөлгөөн) 1 4 8 5 6 7 2 3 Зорилго: Хөгжмийн аялгууны олон янзын дүрслэлийг мэдэрч, сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэн хамтарч тоглоно. Хэрэглэгдэхүүн: Даавуун материалаар хийсэн шар өнгөтэй навчны хайчилбарууд, ая бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд 2 гартаа навч барьсан байна. 1. Хөгжмийн ая эхлэхэд хүүхдүүд намрын модыг дүрслэн 2 тийш зөөлөн найгаж, гартаа барьсан навчаа дээш өргөн нэг нэгээр унагаана. 2. Газарт унасан навчсыг түүж 2 гартаа атган, дээш шидэж хөөргөнө. 3. Газарт унасан навчсаас нэг нэгийг авч, толгой дээрээ тавьж өлмий дээрээ хөнгөн эргэнэ. 4. Толгой дээрх навчаа авч эрүүндээ хавчин, дороо эргэлдэнэ. 5. Арагш гэдийн навчаа чээжин дээрээ тавьж эргэлдэнэ. 6. Урагш тонгойн навчаа нуруун дээрээ тавьж дороо зөөлөн эргэлдэнэ. 5
  14. 14 7. Навчсыг алган дээрээ тавьж дулаацуулж бүүвэйлэх мэт хөдөлгөөнийг дүрслэн, 2 тийш зөөлөн найгана. 8. Алган дээрх навчаа дээш үлээж хийсгэн, хийсгэсэн навчныхаа араас “Баяртай” гэж даллана. ДАЛАЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) 1 2 3 4 5 6 Зорилго: Хүүхдүүд хөгжмийн дуу чимээний чанга сул эгшиглэлтэд тохируулан хөдөлгөөнөө зохицуулах, хөдөлгөөн зохиомжилж тоглох Хэрэглэгдэхүүн: Голын урсгал, далайн давалгаан дуу чимээний бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд энд тэндгүй хэсэг хэсгээрээ тойрог болж зогсоод, гарын алгыг нийлүүлж зогсоно. 1. Хөгжим эхлэхэд голын усны жирэлзэх хөдөлгөөнийг дүрслэн, гарын алгыг нийлүүлсэн чигээр гараа чичрүүлэн хөдөлгөнө. 2. Голын урсгалыг дүрслэн гараа нийлүүлсэн хэвээр баруун, зүүн тийш ээлжлэн зөөлөн найгана. 3. Далайн давалгааг дүрслэн гар гараасаа барилцан, гарыг дээш доош нь долгиолуулан хөдөлгөж бүх биеэрээ найгана. 6
  15. 15 4. Янз бүрийн давалгааг дүрсэлж хүүхдүүд өөрсдөө хөдөлгөөн зохиомжилж тоглоно. 2 гарыг салаавчлан атгаж чээжний урдаа дээш доош долгиолуулан хөдөлгөнө. 5. Мөн 2 гарыг урагш сунган дээрээс доош нь долгиолуулан өргөж буулган, өвдгөөрөө хагас сууж босон далайн хүчтэй давалгааг дүрсэлж тоглоно. 6. 2 гарын алгыг чээжний урдаа нийлүүлэн дээш доош долгиолуулан хөдөлгөж, бүх биеэрээ загас мэт шумбаж явах ба далай дотор сэлж буй загасыг дүрслэн тоглоно. Хүүхдүүд энэ хөгжимт хөдөлгөөнийг хийхдээ голын зөөлөн хоржигнон урсах чимээ, далайн хүчтэй давалгаалах чимээг харьцуулан сонсож, тухайн дуу чимээний чанга, сул хүчийг хөдөлгөөнөөр илэрхийлэн тоглох юм. Тухайлбал: Далайн хүчтэй давалгаалах чимээнд тохируулан хүүхдүүд нилээн далайцтай, ширүүн, хүчтэй хөдөлгөөнүүдийг хийнэ. Харин загас далайн гүнд маш нам гүм, тайван орчинд амьдардаг учраас хөгжим маш намуухан, удаан, уянгалаг эгшиглэх бөгөөд хүүхдүүдийн хөдөлгөөн ч мөн дагаад зөөлөн, намуухан болж хувирна. Үг З.Болдбаатар Ая Ч.Алтансүх ЦЭВЭР ГАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 1 3 6 7 4 5 2 Зорилго: Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хүүхдүүд гараа угааж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлж тоглох 7
  16. 16 Хэрэглэгдэхүүн: “Цэвэр гар” дууны бичлэг Бэлтгэх байдал: Хөгжмийн ая эхлэхэд хүүхдүүд ханцуйгаа хойшлуулан гараа угааж тоглоход бэлтгэнэ. 1. Гартаа саван бариад алгандаа тойргоор эргүүлж, савангаа хөөсрүүлж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 2. Гараа хооронд нь үрж угааж буй хөдөлгөөнийг хийнэ. 3. Хурууны үзүүрийг үрж угаах хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 4. Хурууны салааг угаах хөдөлгөөнийг дуурайна. 5. Хуруунуудаа нэг нэгээр нь эргүүлж угаах хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 6. Гарын ар талыг угааж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 7. “Би цэвэрхэн гартаа боллоо” гэж хоёр гараа өргөн найзууддаа харуулж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. Энэ хөгжимт хөдөлгөөнийг хийхдээ хамгийн гол нь хүүхдүүд хөгжмөө маш анхааралтай сонсож, дууны хэмнэлд хөдөлгөөнөө тохируулан хийх нь чухал юм. Мөн өөрсдөө хөдөлгөөн зохиомжилж хийж болно. ЗОХИОН НАЙРУУЛЪЯ (Цаг агаар ямар байна вэ) Дасгал 1. а) Зурагдээрээстэнгэрийнболонхүүхдийнтөрх байдлыг ажиглаж өөрийнхөөрөө тайлбарлана. б) Зургийн суурь (фон) өнгийг ажиглаад цаг агаар ямар байгааг тодорхойлж ярилцана. Зурганд нэр өгч байгалийн үзэгдлүүдийг дүрсэлж тоглоно. - Нар - Бороо - Салхи - Аянга цахилгаан Байгалийн үзэгдлээ нэрлэж алга ташицгаая. Энэ даалгавраар нар, бороо, салхи, аянга гэсэн үгүүдээр хэмнэлийн дасгал хийх юм. Энэ үед багш урьдчилан (1, 2, 3, 4) хэмжээ өгөх хэрэгтэй. Нэгэн хэмийн жигд хэмжээ өгөөгүйгээс хүүхдүүд дасгалыг өөр өөрийнхөөрөө гүйцэтгэснээс ангид замбараагүй байдал үүсдэг. Энэ дасгал нь хэллэг зүгшрүүлэх хэмнэлийн сонсгол хөгжүүлэх ач холбогдолтой. Байгалийн үзэгдлийн дуу чимээг CD бичлэгээс сонсгож тохирох үйл хөдлөлийг биеэр гүйцэтгэж тоглоно. а) Нар хурцаар шараад бүгчим халуун байна. б) Тэнгэр бүрхэж бороо орлоо. Өөрийгөө борооноос халхалж гүйгээрэй. в) Хүчтэй салхи гарлаа. Чи салхийг сөрөн алхана. Салхинаас өөрийгөө хамгаалаарай. г) Тэнгэр дуугарч (гялбаа) цахилгаан цахина. Ямар хүчтэй чанга дуугарна вэ? Энэ даалгаврын явцад бяцхан сурагчид маань өөрийгөө тодорхой нөхцөл байдалд аваачиж дүрд хувирч тоглох юм. 22 ÇОХИОЁ БÀС НÀÉÐÓÓËЬß ЦАГ АГААР ЯМАР БАЙНА ВЭ? Зураг дээрх хүүхдийн төрх байдлыг ажиглаад цаг агаар ямар байгааг тодорхойлоорой. Хөгжмөө сонсоод байгалийн үзэгдлүүдийг дүрсэлж тоглоорой. Анхааралтай сонсоорой. Юуны дуу чимээ вэ? Сонссон дуу чимээгээ дүрслээрэй. ? ?? 8
  17. 17 Дасгал 2. Багш хөгжим сонсох үйл ажиллагаагаар дамжуулан сурагчдын бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх үйлийг түлхүү явуулж байх хэрэгтэй. Өмнөх өдрийн хичээл дээр дараах хэрэглэгдэхүүн, материалыг бэлтгэж ирэх даалгавар өгнө. (нэхмэлийн утас, усан будаг, шилтэй ус) Жишээ нь: Сурагчид гол усны хоржигнох чимээг сонсоод янз бүрийн материал ашиглан бүтээл хийнэ. Энэ даалгаврыг багаар хамтарч гүйцэтгэхэд тохиромжтой. 1-р баг утсаар голыг дүрслэх 2-р баг усан будаг юмуу харандаагаар дүрслэх 3-р баг шилэнд ус хийгээд сэгсэрч дуу чимээг дүрслэх 4-р баг хөгжмийн энгийн зэмсгээр дуу чимээг дүрсэлж хөгжимдөнө. ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Дасгал 3. Үйл явдлаа үргэлжлүүлэн үлгэр зохион ярилцана. Хөгжмийн зэмсгээс сонгож амьтдын мөрөөр ганцаараа болон анги хамт олноороо хөгжимдөцгөөе. 23 Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. 23 ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Зургийг ажиглаад үлгэр зохион ярилцаарай. Хөгжмийн энгийн зэмсгээр бороог дүрслэн хөгжимдье. Бороо орлоо Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. 23 ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Зургийг ажиглаад үлгэр зохион ярилцаарай. Хөгжмийн энгийн зэмсгээр бороог дүрслэн хөгжимдье. Бороо орлоо Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. 23 ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Зургийг ажиглаад үлгэр зохион ярилцаарай. Хөгжмийн энгийн зэмсгээр бороог дүрслэн хөгжимдье. Бороо орлоо Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. Амьтдын биеийн овор хэмжээ, хөдөлгөөн, дуу хоолой бүгд өөр өөрийн онцлогтой. Баавгай бол том биетэй, бүдүүн дуутай, удаан хөдөлгөөнтэй. Харин үнэг баавгайнаас жижиг, зальтай, хөнгөн шалмаг хөдөлгөөнтэй. Болжмор бол бүр жижигхэн биетэй, хөнгөн, хурдан, нарийхан дуутай. Тэгвэл амьтдын эдгээр шинж төрхийг илэрхийлж хэмнэлээр хөгжимдөе. Үүний тулд баавгайн хүнд, болхи том том алхаанд ямар хөгжмийн зэмсэг тохиромжтой вэ? Харин үнэгний сэм сэм гэтэх хөнгөн шалмаг хөдөлгөөнд ямар хөгжим тохиромжтой вэ? Болжморын жижигхэн бие, жив жив жиргэх дуунд ямар хөгжим тохиромжтой байх вэ? Өөрөөр хэлбэл амьтдыг дүрслэн тоглоход хөгжмийн зэмсгийн оновчтой сонголт маш чухал. Хөгжмийн зэмсгээ зөв сонгосны дараа 1/2 харьцаа бүхий хэмнэлээр хөгжимдөнө. Хөгжимдөхдөө багшийн урьдчилан өгөх нэгэн хэмийн жигд хэмжээнд нийцүүлж хөгжимдөхийг анхааруулна. Мөн бусдыг сонсож хөгжимдөхийн чухлыг сануулах ёстой. 6 настнууд олон хоолойгоор тоглоход хүндрэлтэй тул хэсэг (болжмор, үнэг, баавгай) тус бүрээр тоглох, аажмаар үнэг-баавгай, болжмор-үнэг гэх мэтээр 2 хэсгээр хөгжимдөхөд л хангалттай. 22 хааралтай сонсоорой. Юуны дуу чимээ вэ? Сонссон дуу чимээгээ дүрслээрэй. 9
  18. 18 Дасгал 4. БОРОО 24 Хөгжмийн энгийн зэмсгүүдийг ашиглан “Бороо” сэдвээр тоглоцгооё. Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе. Өөрийнхөө бүтээсэн зэмсгээр хөгжимдөөрэй. 24 Хөгжмийн энгийн зэмсгүүдийг ашиглан “Бороо” сэдвээр тоглоцгооё. Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе. Өөрийнхөө бүтээсэн зэмсгээр хөгжимдөөрэй. Зөөлөн шиврэх бороон дуслууд, аянга цахилгаантай хүчтэй аадар борооны хэмнэлийг хөгжимдүүлнэ. Сурагчдад өөрсдийн сонголтоор хөгжмийн энгийн зэмсгээ сонгох боломжийг олгоход багш анхаарна. Учир нь сурагч бүрийн дүрслэн зохион бодох арга барил нь харилцан адилгүй байдаг. Нэг сурагч бороон дуслыг бөмбөрийн цохилтоор илэрхийлэх сонирхолтой байхад нөгөө сурагч шагшуур сонгож болох юм. Бороон дуслууд зөөлөн зөөлөн шивэрлээ. Бороон дуслууд ширүүслээ, бүр ширүүслээ. Аадар бороо асгарлаа. Аянга цахилгаан цахиллаа гэх мэтчилэнгээр багш сурагчдын хэмнэлээр хөгжимдөх үйл ажиллагааг удирдан, чиглүүлнэ. БӨМБӨР ХИЙЦГЭЭЕ Дасгал 5. Сурагчид энгийн хөгжмийн зэмсгийг өөрсдөө хийж бүтээнэ. Энэ удаад бид бөмбөр хийж сурна. Хэрэглэгдэхүүн: Жигнэмэгийн хайрцаг, өнгө өнгийн хуулга, скоч, цаас, урт уяа, савх мод 1. Хүүхэд бүр Жигнэмэгийн дугуй хайрцаг авчрах 2. Хайрцгаа өнгө өнгийн хуулга, цаасаар чимэглэж наах 3. Уяагаа 2 хэсэг хувааж, хүүхэд мөрнөөсөө зүүх хэмжээгээр бэлтгэнэ. 4. Уяаны бүх үзүүрийг зангидна. 5. Зангидсан үзүүрийг хайрцагны дотор тал руу харуулан тагийг таглана. 6. Цохиур модыг хүнсний савх модоор орлуулж болно. Ингээд хүүхдүүдийн бүтээсэн бөмбөр бэлэн боллоо. Хүүхдийн хийсэн хэрэглэгдэхүүн материалыг хөгжмийн сургалтдаа тогтмол ашиглаж байгаарай. Тэд дуртай байдаг. 15 Äàñãàë 5 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ?
  19. 19 ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ Хөгжмийн зэмсэг бүр өөр өөрийн нууцтай. Тэр нууцыг зөвхөн чадварлаг хөгжимчний гар л тайлж чадна. Энэ даалгавраар дамжуулан сурагчид хөгжмийн зэмсгийг дуугаралтаар нь таньж нэрлэнэ. Тухайн хөгжмийн зэмсгүүд эгшиглэх өнгө аяс, хөгжимдөх арга барилаараа ямар ялгаатай болохыг ярилцана. CD бичлэгээс морин хуурын аялгуу, бөмбөрийн цохилт, төгөлдөр хуурын аязыг зурагт өгөгдсөнөөс өөр дарааллаар сонсгох хэрэгтэй. Харин хүүхдүүд өөрсдийн сонсож тогтоосон дарааллаар зургийн хажууд өгөгдсөн дугуй дотор дугаарлаж бичнэ. - Анхааралтай сонсохыг сануулна. - Найзынхаа тоглосон цохилтын тоог сонсож тодорхойлно. - Хэдэн хувь байна вэ? гэдгийг ярилцана. Тоглоомын зорилго нь: Анхаарлын төвлөрөлт, бие даан шийдвэр гаргах үйл ажиллагааг идэвхжүүлж, хэмнэлийн сонсголыг хөгжүүлнэ. Зурагт дүрсэлсний дагуу тоглоомын удирдагч нэг оролцогчийн нүдийг боож, түүнд янз бүрийн зураглал бүхий энгийн хэмнэлийг тоглож сонсгоно. Бусад оролцогчид тоглоомын явцад гүйцэтгэлийн зөв эсэхэд хяналт тавьж алдааг илрүүлнэ. Энэ маягаар оролцогчид ээлжлэн тоглоно. Энэ тоглоомыг өөр хувилбараар олон хүүхэд зэрэг хамруулж богино хугацаанд хүүхэд нэг бүртэй холбоо тогтоон ажиллах боломжтойгоор зохион байгуулж болно. Үүний тулд хүүхдүүд тойргоор зогсоно. Бүгд нүдээ аньж багшийн гүйцэтгэсэн хэмнэлийн цохилтын тоог хуруугаараа зааж үзүүлнэ. Багш: Анхаар бүгд доошоо тонгойгоорой, нүдээ аниарай гэсэн команд өгнө. Түр азнаад анхааралтай сонсоорой гээд хэмнэлээ цохино. Хэдэн хувь байсан бэ? Хуруугаараа зааж үзүүлээрэй. Хүүхдүүд толгойгоо өндийлгөлгүй нүдээ аньсан чигээрээ цохилтын тоог хуруугаа гозойлгож үзүүлнэ. Багш тойргоор хурдхан шиг явж зөв хариу гаргасан хүүхдүүдийн хурууг аяархан атгаж чимээгүйхэн баяр хүргэнэ. Харин алдаа гаргасан хүүхдүүдийн чихэнд дахиад нэг үзээд алд! гэж зоригжуулна. Ийм маягаар хэд хэдэн удаа тоглоно. Энэ арга нь сурагчдыг нэгдмэл зорилгод нэгтгэж, зугаатай сэргэлэн байдлаар хамтарч тоглох замаар танин мэдэх, хөгжүүлэх зорилтыг шийдвэрлэх, бүх хүүхдийг нэгэн зэрэг татан оролцуулах, цаг хэмнэх ач холбогдолтой. II УЛИРАЛ ДУУЛЪЯ Агуулгыг улирал бүрээр хийсэн ч тухайн ангийн сурагчдын ерөнхий түвшин, чадвараас шалтгаалан нэг дууг хоёр хичээл дамжин заах эсвэл хэдэн удаа тухайн үйл ажиллагааг үргэжлүүлэх боломжтой вэ гэдгийг багш өөрөө шийднэ. Дууны уран бүтээл дээр ажиллахдаа дууг сонсгож тайлбар, мэдээлэл хийсний дараа заах үйл ажиллагаанд орно. Заахдаа сурагчдын хараа, сонсгол, хөдөлгөөний сэрлүүдийг нэгтгэсэн үйлийг хийх бөгөөд багшийн гарын дохилт нь өндөрлөг, хэмнэл, хэллэг, амьсгаа, дуулахуйн ур дүйг мэдрүүлэх 25 ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ 1. “Алтан намар” Үг.У.Эрдэнэчимэг Ая.В.Энхжаргал 2. “Тоолъё” 3. “Шүдээ хайрлъя” Үг.ая.Л.Галмандах 1. Хөгжмөө анхааралтай сонсож тогтоогоорой. Сонссон дарааллаараа дугаарлая. Дуулъя Хөгжимдье Сонсъё 2. Анхааралтай сонсоорой. Найзынхаа тоглосон цохилтыг сонсож тодорхойлъё. Хэдэн хувь байна вэ? 25 1. “Алтан намар” Үг.У.Эрдэнэчимэг Ая.В.Энхжаргал 2. “Тоолъё” 3. “Шүдээ хайрлъя” Үг.ая.Л.Галмандах 1. Хөгжмөө анхааралтай сонсож тогтоогоорой. Сонссон дарааллаараа дугаарлая. Дуулъя Хөгжимдье Сонсъё 2. Анхааралтай сонсоорой. Найзынхаа тоглосон цохилтыг сонсож тодорхойлъё. Хэдэн хувь байна вэ? 10
  20. 20 ёстой. Дууны утга агуулгыг мэдэрч дуулах нь уран бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Иймээс уран бүтээлийн тухай яриа зайлшгүй шаардлагатай. Дууг заахад учрах бэрхшээлүүд нь уранбүтээлийгхүүхдийннас,хөгжлийнонцлогттохируулансонгоогүйгээсихэвчлэнучирдаг болохыгсанаххэрэгтэй.Ардынаманзохиолынтөрлүүдийгхялбараялгуундхөгшилжүүлэн дуулуулах нь хоолойн царааг өргөтгөх, өнгө тогтоох, өнгө цэвэршүүлэх ач холбогдолтой. Үг.О.Сундуй Ая.С.Батболд “БИ ДУУЧИН” - Òåìï - Äóíä çýðýã - Ees dur - Õýìæýý-2/4 - Àÿëãóóíû áàãòààìæ- CI - CII Õ¿¿õäèéí äóóëàëòûí òîõèðîìæòîé òåññèòóðò áè÷èãäñýí. Àÿëãóóíû õºäºë㺺í äîëãèîí õýëáýðòýé. Õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí. Үг хэллэг энгийн хялбар, хоолойн öàðààнд нь тохирсон дуу юм. Аялгуу, шүлэг нэгдэж бидний дуулах дуртай дууг бүтээдэг тухай ñóðàã÷äàä òàéëáàðëàíа. Хєгжмийн хичээлийн үед дуулах үеийн биеийн байршил, єєрийгєє хэрхэн сонсох, нєхдийгєє хэрхэн сонсож дуулах, удирдаач багшийн гарын дохилтыг хэрхэн харж дуулах талаар çºâëºãºº ºãíº. Мөн дууг дуулахдаа утга агуулгыг мэдэрч үйл хөдөлгөөнөөр илэрхийлж дуулж болохыг сануулаарай. Дахилтын тэмдгийн тухай ойлголтыг өгөхдөө энэ хэсгийг давтан дуулна гэдгийг ойлгуулна. Үг.Л.Соронзонболд Аÿ. Ñ.Áàòáîëä “ДЭЛХИЙГЭЭ БИ МЭДНЭ”
  21. 21 - Òåìï - Äóíä çýðýã - F-dur - Õýìæýý-3/4 - Àÿëãóóíû áàãòààìæ CI - DII Àÿëãóóíû õºäºë㺺í эгшиг давтагдсан, терцийн үсрэлттэй. Үг хэллэг энгийн хялбар, хоолойн öàðààнд нь тохирсон дуу юм. Мөн хүчтэй хувийг мэдрүүлж, вальс хэмжээгээр дуулуулна. Үг.Т.Галсан Ая.С.Батболд ХУВИРАШГҮЙ ТООЛОЛ Цэлмэг тэнгэр дээр нар нь хэд вэ? Шөнийн одод дунд сар нь хэд вэ? Над шиг нэг дээ нэг дээ Нар шиг нэг дээ нэг дээ Үг. Ая. Х.Ягаанцэцэг МӨНХ НОГООН ГАЦУУР - “Мөнх ногоон гацуур” дуундаа хэмнэлийн хамсраа хийж хөгжимдөөрэй. жмийн энгийн зэмсгээр хэрхэн тоглох вэ? н дагуу хөгжимдөөрэй. хувь байна вэ? рагч хоёрын бөмбөрийн цохилт ямар ялгаатай байна вэ?
  22. 22 СОНСЪЁ Энэ улиралд I ангийн хүүхдийн хөгжим сонсож сурах дадал дээр нь илүү анхаарч ажиллах хэрэгтэй. Эхэн үедээ олон зүйл хийлгэхгүй ярилцах, дахин сонсох зэргээр хөгжим сонсож сурах соёл, дадал талаас нь үйл ажиллагаагаа чиглүүлнэ. I ангийн сонсох хөгжмийн урын санд оросын суут хөгжмийн зохиолч П.И.Чайковский “Шелкунчик” бүжгэн жүжгийн вальс, Ж.Фужик “Марш”, Уолт Диснейн хүүхэлдэйн киноны амьтдын марш, Гена матар хүүхэлдэйн киноны Чебурашкагийн дуу зэрэг зохиолуудыг оруулсан. Эдгээр зохиолуудыг сонсгохдоо юуны өмнө сурагчдаар аялгууны шинж төрхийг тодорхойлуулах хэрэгтэй. Энэ даалгаврын явцад хүүхдүүд зохиолын аялгуу хэмнэлийг юуны өмнө анхааралтай сонсож тодорхойлох оролдлого хийнэ. Үүнд: - Хөгжилтэй цовоо сэргэлэн уйтгартай, намуун зөөлөн, хурдан удаан гэх мэт тэмдэг нэрээр аялгууны шинж төрхийг тодорхойлно. - Аялгууны шинж төрхийг тодорхойлсны дараа түүнд тохирох хэмнэлийн хамсрааг гүйцэтгүүлнэ. Үүний тулд суралцагсад сонсголын ажиглалтаар ритмийн зураглалыг багшийн тусламжтайгаар олж тогтооно. Мөн хөгжим сонсох үйл ажиллагааны явцад тухайн зохиолын аялгууны хэмнэлийг хөгжмийн энгийн зэмсгээр хамтран хөгжимдөх үйл ажиллагаа орно. МАРШ Хөгжмийн боловсролыг анхлан эзэмшүүлэхэд хөгжмийн төрөл зүйлтэй танилцуулах нь чухал. Иймээс хөгжим сонсох үйл ажиллагаагаар бид дуу бүжиг маршийг сонсгож “Хөгжмийн тулгын гурван чулуу”-тай танилцуулна. Марш сэдвийн хүрээнд хоёр зохиол сонсгоно. - Жагсаалын марш, Амьтдын марш - Марш сэдвээр багш юуны өмнө жагсаалын марш, сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальсыг сонгон авна. 1. Сонгосон хөгжмийн зохиолуудаа харьцуулан сонсгоно. 2. Аялгууны шинж төрхийг тодорхойлох (баяр баясгалан, урам зориг, эрч хүч, тэмүүлэл) 3. Аялгуунд тохирох өнгө будгийн сонголт хийх (хурц тод гэрэл гэгээ) 4. Хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Гэхдээ хөгжим сонсох тохирох хөдөлгөөнийг хийх, дараагийн хөгжмийг сонсох, мөн тохирох хөдөлгөөнийг хийх гэсэн дарааллаар даалгаврыг гүйцэтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл нэг дор хөгжмүүдээ сонсоод дараа нь хөдөлгөөнөө хийж болохгүй. 5. Хөгжмийн аялгуунд тохируулан хэмнэлийн хамсраа хийж хөгжимдөнө. (Жигд хэмнэл 2/4, 4/4 хэмд) Энэ даалгаврын явцад сурагчид: а. Хөгжмийн аялгуу бидний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж бүжиглэж, хөгжмийн аясаар марш алхдаг б. Марш бол алхахад тохиромжтой, жигд хэмнэлтэй, эрч хүч, урам зориг бадраасан хөгжим 12
  23. 23 в. Дөрөвт ноотны хэмнэлээр товшиж, марш -2 хувьт хэмжээтэй болохыг тус тус мэдэж авна. Иймээс багш та энэ зорилгод үйл ажиллагаагаа чиглүүлээрэй. Үүнээс гадна Уолт Диснейн хүүхэлдэйн киноны “Амьтдын марш”- ийг сонсгохоор оруулсан. Энэ зохиолыг сурагчдадаа сонсгоорой. Амьтдын маршийг сонсонгоо, дүрс бичлэгээс үзэж сонирхох нь тэдэнд сэтгэл хөдлөл, идэвх, урам хайрлах болно. Үүний дараа ноот бичлэгийг ажиглаад, дөрөвт ноотны хэмжээгээр дүрс болон хөгжмийн аялгуунд тохируулан хэмнэлээр хөгжимдөнө. ХӨГЖИМДЬЕ ÄӨРӨВТ НООТ Эíý óäààãèéí õºòºëáºðèéí øèíý÷ëýëýýð I àíãèéí 2 óëèðëààñ ýãøãèéí óðòûí òýìäýãëýãýýã, II àíãèéí 2 óëèðëààñ ýãøãèéí ºíäðèéí òýìäýãëýãýýã òàíèóëæ, õàðèí III àíãèäàà íîîòîîð äóóëàõ, íîîòîîð õºãæèìäºõ ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëò òàâüñàí áèëýý. Íîîòòîé òàíèëöàõ ñóðàã÷èä ìààíü 6 íàñòàé áÿöõàí õ¿¿õä¿¿ä òóë áàãø òà íîîòûã òàíèóëàõäàà øóóä í¿äë¿¿ëýõ àðãûã ñîíãîõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Ýíý áîë äºðºâò íîîò, 1 òîîëíî. Íîîòîîð òîãëîæ ñîíñú¸. Ýõëýýä áàãøèéãàà íîîòîîð õýðõýí òîãëîõûã àíõààðàëòàé õàðààä äàðàà íü á¿ãäýýðýý äºðºâò íîîòîîð õºãæèìäüå. Õàìãèéí ãîë íü ñóðàã÷èä áàãøèéí òîãëîëòûã ñîíñîîä äàãàõ áèø, õàðèí ººðñ人 íîîòîî õàðààд òîãëîõ íü ÷óõàë ãýäãèéã àíõààðààðàé. ¯¿íèé òóëä ñóðàã÷иä: - Нîîò áè÷ëýãèéã ýõëýýä ñàéòàð àæèãëàíà, - Дàðàà íü íîîòûã óíøèíà, 8 8 13
  24. 24 - Уíøèõäàà õýìæýýãýý àëäàõã¿éí òóëä òîîëæ õºãæèìäºíº ãýñýí îéëãîëòûã ìàø ñàéí ºãºõ õýðýãòýé. ̺í íîîòîîð òîãëîõûí ºìíº áàãø çààâàë òîîëæ õýìæýý ºãíº. Èíãýýã¿éãýýñ ñóðàã÷èä ººð ººðñäèéí õýìæýýãýýð ýõýëæ óëìààð àíãèä çàìáàðààã¿é áàéäàë ¿¿ññýíýýð ñóðàã÷äûí àíõààðàë ñàðíèäàã. Нэгдүгээр ангийн сурагчдад íîîòíû çàäàðãàà (àëèì õóâààõ, øóãàì àøèãëàõ, õ¿ñíýãòýýð àæèëëàõ ãýõ ìýò) ÿàãààä äºðºâò íîîò ãýæ íýðëýñýí (äºðºâò íîîò íü á¿òýí íîîòîíä äºðºâ áàãòäàã áîëîõîîð äºðºâò ãýæ íýðëýñýí) òóõàé òàéëáàð îãò øààðäëàãàã¿é. Харин ноотны дүрсийг тогтоолгож хөгжимдөх үйлд хөтлөх хэрэгтэй. НАЙМТ НООТ 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò Дасгал 1. Áàãø äààëãàâðûã ã¿éöýòã¿¿ëýõäýý: 1. Íîîò áè÷ëýã áîëîí çóðãèéã ñàéòàð àæèãëóóëíà. 2. ͺõäèé㺺 ñîíñîæ 纺ëºí òîãëîõûã ñàíóóëíà. 3. Íîîòûã óíøèõäàà öîõèëòûã õî¸ð ãàðààð ýýëæëýí ã¿éöýòãýõèéã çóðàã äýýð òàéëáàðëààä òîãëîæ ¿ç¿¿ëíý. Èíãýõäýý õýìæýýã çààâàë òîîëæ ÿâàõûã ñàíóóëíà. 4. Óäààí òåìïýíä õýñãýýð áîëîí íèéòýýð õºãæèìä¿¿ëíý. ßàðàëã¿é íèëýýä òîãòîæ àæèëëààðàé. 5. Íàéìò íîîòûã øóãàìààð õîëáîæ áè÷èæ áîëîõûã õýëæ ºãíº. Íîîòîîð òîãëîхыг ñîíñú¸. Ýõëýýä áàãøèéãàà íîîòîîð õýðõýí òîãëîõûã àíõààðàëòàé õàðààä äàðàà íü á¿ãäýýðýý наймт íîîòîîð õºãæèìдөнө. ................................... ÕªÃÆÈÌ V Íàéìò íîîò Õºãæìèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã áóñàä õè÷ýýë¿¿äòýé èíòåãðàö÷èëæ, ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààã îëîí õóâèëáàðòàéãààð áàãòààæ õ¿¿õäèéí ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Æèøýý íü: Ýãøãèéí óðò áîãèíî, õóâü, õýìíýë ãýñýí ýõíèé îéëãîëòóóäûã ìîíãîë õýëíèé óðò áîãèíî ýãøèã,
  25. 25 ìàòåìàòèêèéí òîî òîîëîëòîé õîëáîæ, ä¿ðñ áîëîí òîîãîîð îéëãóóëàõ íü õ¿¿õäýä èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî. 66 а 6 э 6 и 6 о 6 у ө Үүнээс гадна хýë ÿðèàãààð äàìæóóëàí õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü: õóðö òîä õýëëýã, ºã¿¿ëýí ÿðèõ, íýðëýõ, òîîëîõ, òîî÷èõ, ÿðèàí äóíä àìüñãàà àâàõ, ò¿ð çîãñîõ íü á¿ãä òîäîðõîé õýìíýëòýé. Дасгал 2. Õºãæìèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã áóñàä õè÷ýýë¿¿äòýé èíòåãðàö÷èëæ, ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààã îëîí õóâèëáàðòàéãààð áàãòààæ õ¿¿õäèéí ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Æèøýý íü: Ýãøãèéí óðò áîãèíî, õóâü, õýìíýë ãýñýí ýõíèé îéëãîëòóóäûã ìîíãîë õýëíèé óðò áîãèíî ýãøèã, ìàòåìàòèêèéí òîî òîîëîëòîé õîëáîæ ä¿ðñ áîëîí òîîãîîð îéëãóóëàõ íü õ¿¿õäýä èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî. Үүнээс гадна хýë ÿðèàãààð äàìæóóëàí õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü: õóðö òîä õýëëýã, ºã¿¿ëýí ÿðèõ, íýðëýõ, òîîëîõ, òîî÷èõ, ÿðèàí äóíä àìüñãàà àâàõ, ò¿ð çîãñîõ íü á¿ãä òîäîðõîé õýìíýëòýé. Дóóíû ¿ã, ø¿ëýã, ÿðóó íàéðàã, ºã¿¿ëëýã, àðäûí àìàí çîõèîëîîñ ¿ëãýð, õýëö ¿ã, ç¿éð ¿ã, ò¿ðãýí õýëëýã, îíüñîãî òààâðûã óòãà èëýðõèéëæ çºâ óíøóóëàõ íü õýìíýëèéí ìýäðýìæèéã õºãæ¿¿ëýõ, äèêö /òîä õýëëýã/ ñàéæðóóëàõ, àìüñãààíû áàãòààìæ òýëýõ, õýëëýã ç¿ãøð¿¿ëýõ ÷óõàë àðãà õýðýãë¿¿ð áîëíî. Èéìýýñ õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé äàñãàë äààëãàâðóóäûã õýëëýãòýé õîëáîí áîëîâñðóóëæ îðóóëñàí. Ноотны хэмжээг дүрс мөн өнгөөр ялгаж, үгийг үе болон тоогоор давхар илэрхийлсэн. Æèøýý íü: Дасгал 3.
  26. 26 Дасгал 5. 6 66 6 6 6 6 6 6 6 6 6 66 6 6 I ангид хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх зорилгоор хөгжимт хөдөлгөөн бүхий хэмнэлийн олон хувилбарт дасгалыг оруулсан. Хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх үйл ажиллагааг маш энгийн дасгалаар ажиллаж, аажмаар хүндрүүлэх хэрэгтэй. Жишээ нь: Зогсоцтой дасгал байж болно. Энэ дасгалын зорилго нь дөрөвт ноотны зогсцыг мэдрүүлэх, зогсцын тэмдгийг таниулж, зогсоцтой хэмнэлээр хөгжимдөх чадвар олгоход чиглэнэ. Тухайлбал: 1. Зургийг ажиглуулж, бага насны хүүхдийн “байхгүй” гэдэг үгийг хоёр алгаа дэлгэн үзүүлдэг үйлдлийг ашиглан зогсцыг ойлгуулах юм. 2. Ноот бичлэгийн дагуу хэмнэлээр алга ташина. Ингэхдээ тасархай зураас бүхий хоосон хэсэгт алгаа дэлгэн зогсцыг илэрхийлнэ. 3. Дасгалыг заавал тоолж гүйцэтгэнэ. Тоглож эхлэхийн өмнө нөхдийгөө сонсож зэрэг хөгжимдөхийг сануулаад 1,2,3,4 гэсэн хэмжээ өгнө. 4. Зургийн дагуу алга ташиж тоглосны дараа дөрөвт ноотны зогсцын тэмдгийг нүдлүүлнэ. Онолын ямар нэгэн тайлбар хийхгүй. 5. Эцэст нь хөгжмийн энгийн зэмсэг ашиглан ноотоор хөгжимдөнө. Дасгал 6. 6
  27. 27 - Хэмнэлийг агаарт тоглож үзүүлээрэй. Энэ даалгаврын зорилго нь: 1. Зургийг зөв унших 2. Хэмнэлийг зөв илэрхийлэх 3. Гарын хөдөлгөөнөөр өгөгдсөн хэмнэлийг гүйцэтгэх 4. Гарын жижиг булчингийн хөгжлийг хангах 5. Хөдөлгөөний эвслийг хөгжүүлэх гэх мэт болно. Энэ дасгал нь хүүхдийн идэвх сонирхлыг өрнүүлэхийн зэрэгцээ анхаарал, хэмнэлийн сонсгол, хөдөлгөөн, эвсэл, хурд, хүчийг шаардана. БҮЖИГЛЭЕ Хөгжмийн хичээлийн хөгжимт хөдөлгөөний хэсгийг үр дүнтэй зохион байгуулах нь хөгжмийн багшаас шууд хамааралтай. Учир нь бага ангийн хүүхдүүд хөгжмийн аянд ямар нэгэн дасгал хөдөлгөөн хийх, тоглохдоо үргэлж дуртай байдаг. Хөгжимт хөдөлгөөнийг хүүхдэд заахдаа нэг удаагийн хичээлээр нэг л удаа заагаад өнгөрөхдөө биш, хичээл орох бүрт энгийн хялбар хөдөлгөөнөөс нь эхлэн 1-2 хөдөлгөөнийг нь сонгон бие халаах дасгал хэлбэрээр өгч, хүүхэд бүр хөдөлгөөнөө сайн ойлгож, сурсны дараа хөгжимт хөдөлгөөнийг бүрэн эхээр нь хийлгэх боломжтой. Хүүхдийн сонсох дуртай дуу ч юм уу, эсвэл хүүхдэд хэмнэлийг нь ойлгоход хялбар аялгуунд гар, хөл, биеийн энгийн дасгал хөдөлгөөнийг хийлгэж биеийг нь халааж байх хэрэгтэй. АНГААХАЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) Зорилго: Хөгжмийн олон янзын дүрслэлийг мэдэрч сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэн тоглох Хэрэглэгдэхүүн: Хөгжмийн бичлэг Бэлтгэх байдал: Бүх хүүхдүүд шувууны өндгийг дүрслэн 2 гараа толгой дээрээ зөрүүлэн барьсан байна. 1. Байгалийн дуу чимээ эхлэхэд хүүхдүүд хагарах гэж буй өндөг болон 2 тийшээ зөөлөн хөдөлнө. 2. Өндөг хагарч буйг дүрслэн 2 гараа аажмаар салгаж доош буулгана. 3. Өндөгнөөс бяцхан ангаахай гарч ирж буйг дүрслэн, хошуугаа цорвойлгон жив жив дуугарч, 2 гарыг тохойгоор нугалан сарвуугаа хөдөлгөнө. 4. Хөгжмийн ая эгшиглэхэд бяцхан ангаахайн өд сөдөө цэвэрлэж буй хөдөлгөөнийг дүрслэн нэг гарын алгаар нөгөө гарыг дээрээс доош нь арчиж, илэх хөдөлгөөнийг хийнэ. 5. Эрүүнийхээ тоосыг гөвж цэвэрлэх хөдөлгөөнийг дүрслэн, эрүүгээ бага зэрэг өргөн гараараа эрүүгээ арчиж, илэх хөдөлгөөнийг хийнэ. 6. Бага зэрэг гэдийж 2 гараараа гэдсээ цэвэрлэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 7. Мөн урагш бөхийж, 2 гараараа нуруугаа цэвэрлэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 8. Ангаахайнууд өндөгнөөсөө үсэрч гараад дороо эргэлдэн, сарвуугаа дээш доош нь хөдөлгөж явах ба хөлөө өсгийгөөр ээлжлэн тавина. Багш энэ хөгжимт хөдөлгөөнийг хийлгэхдээ хүүхдүүдийг үгээр удирдан чиглүүлж тоглуулна. Жишээ нь: Өндөг болоорой, өндөг 2 тийшээ хөдлөөрэй, өндөг хагарлаа 15
  28. 28 шүү, дотроос нь юу гарч ирэх бол? ямар хөөрхөн ангаахай вэ? эргэн тойрныг гайхан хараарай, энэ чинь ямар гоё газар вэ? би хаана ирчихэв ээ? найзуудтайгаа мэндлээрэй... гэх мэтээр хүүхдэд сонирхолтой хэлбэрээр зохиомжлон баяжуулж тоглуулаарай. 1 2 3 4 5 6 7 8 АЛГА ТАШИЖ ТОГЛОЦГООЁ Зорилго. Хөгжмийн хэмнэлийг мэдэрч алга ташилтаар илэрхийлж тоглох, энгийн хялбар хөдөлгөөн хийх Хэрэглэгдэхүүн: Хүүхдийн дууны бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд хоёр хоёроороо өөд өөдөөсөө харж суугаад тоглоно. 1. Өөд өөдөөсөө харж суугаад өвдгөө цохино. 2. Алгаа ташина. 3. Өөд өөдөөсөө баруун гараа солбиж ташина. 4. Дахин алгаа ташина. 5. Зүүн гараа солбиж ташина. 6. Дахиад алга ташина. 7. Өөд өөдөөсөө хоёр гараа нийлүүлээд алгаа ташина. Бүх хүүхэд хэмнэлийг хөдөлгөөнөөр илэрхийлж тоглож сурсны дараа тэдний сайн мэддэг дууны аялгуунд тохируулан тоглуулж болно.
  29. 29 1 4 7 5 6 2 3 ЗОХИОН НАЙРУУЛЪЯ Хөгжмийн хичээл дээр ямар ч нөхцөлд хийж болох маш энгийн туршилтуудыг хийлгэх, туршилтын эцэст дүгнэлтээ гаргуулж шинэ мэдлэг бүтээх аргыг хичээл дээр ашигласнаар таны хичээл хүүхдэд сонирхолтой төдийгүй, бүтээлчээр сэтгэж сурахад асар их ач холбогдол өгөх болно. Аливаа ойлголт, мэдлэгийг хүүхэд “Би өөрөө бүтээнэ” гэсэн итгэл үнэмшилд хүрэх нь маш том амжилт болох учиртай. Жишээ 1: Хэрэглэгдэхүүн: Бөмбөр, шагшуур, савх мод Багш энэ даалгаврыг гүйцэтгэхийн өмнө зургийг эхлээд сайн ажиглахыг хүүхдүүдэд сануулна. Доорх зургуудад яагаад энэ хөгжмийн зэмсгүүд тохирч болохыг ярилцана. (Зааны том бие, хүнд алхаанд –бөмбөр..гм) Өмнөх мэдлэг дээр нь тулгуурлан ярилцсаны үндсэн дээр хэдэн хувьт хэмнэл болохыг тодорхойлж гаргана. Сурагчдыг 3 хэсэгт хувааж хэмнэлийг тоглуулаарай. Дасгал 1. Багш хүүхдүүдийг 2 хэсэгт хуваан хэмнэлийн дасгал хийлгэнэ. - 1-р хэсэгт бөмбөр - 2-р хэсэгт хос савх мод эсвэл шагшуур гэх мэт. ?
  30. 30 Дасгалыг гүйцэтгүүлэхдээ: А. Хоолой тус бүрээр зөв цэвэр зөөлөн тоглуулах Б. Өөрийгөө болон бусдыг маш анхааралтай сонсож тоглох ёстой гэдгийг сануулах хэрэгтэй. Дасгал 2. Хэрэглэгдэхүүн: Бөмбөр, шигшүүр, савх мод Дасгал 3. Хэрэглэгдэхүүн: Шагай, шагайны зураг Мөн шагайгаар дөрвөн бэрх хэмнэлийн дасгалыг гүйцэтгүүлж болно. Багш сурагчид хамтран 4 бэрх орхиж буусан дарааллаар нь хэмнэл зохиож тоглоно 4 бэрх орхисон тохиолдол бүрд хэмнэлийн зураглал өөрчлөгдөж хэмнэлийн олон янзын хувилбарыг хүүхдүүд зохиож болно. Энэхувилбарньсурахбичигдээрбайхгүй бөгөөд багш та энэ мэтээр үргэлжлүүлэн таван хошуу малын үг эвлүүлэх, шагайн зураг эвлүүлэх, эвлүүлсэн зураг, үгээ хэмнэлээр унших зэргээр тухайн нөхцөл байдалд тохируулан хүүхдэд сонирхолтой байдлаар зохион байгуулаарай. Дасгал 4. Бид өмнө нь сурагчидтайгаа хамтран хөгжмийн энгийн зэмсэг (бөмбөр) хийсэн. Тэгвэл одоо өөрсдийн бүтээсэн бөмбөрөөр хэмнэлийн дасгал хийцгээе. Бөмбөрөө хурууны өндгөөр зөөлөн цохиж тоглох ба эхний хувийг чанга тод, дараагийн хувийг 16 Хонь хонь я-маа морь Морь морь хонь тэ-мээ Тэ-мээ я-маа хонь хонь гэх мэт 16 16 16 16 16 16 16 16 16 16
  31. 31 сул буюу зөөлөн тоглоно гэдгийг сануулж багш та өөрөө эхэлж тоглохдоо хүчний ялгааг маш ойлгомжтой тодорхой гаргаж үзүүлээрэй. 16 Энэ дасгалын явцад ажиглах, ярилцах, сонсох, хөгжмийн энгийн зэмсгээр хөгжимдөх зэрэг суралцахуйн үндсэн үйл ажиллагаа шат дараатай явагдах юм. Хэсгээр ажиллах үед багш бусад сурагчдын хийж гүйцэтгэх үйлийг тооцоолох ёстой. Жишээ нь: Нөхдийнхөө дуулах хөгжимдөхөд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, алдааг хянаж тогтоох гэх мэт. Ингээгүйгээс хүүхдийн идэвх сулрах, анхаарал сарних, анги зохион байгуулалт алдагдах сөрөг нөлөөтэй. Сурах бичигт хэмнэлийн дасгалыг 1 болон 2 дэвсгэрт бичиж тэмдэглэсэн. Энэ нь сурагчдыг аажмаар ноот бичлэгт шилжүүлэх бэлтгэл болох юм. Эдгээрхувилбаруудыгсурагчдааражиглуулж,сонсгож,хэмнэлээрхөгжимдсөнөөр ½ ийн харьцаа бүхий хэмжээний тухай ойлголтыг олж авна. Энэ үед ямар нэг онолын тодорхойлолт өгөх шаардлагагүй, гагцхүү сонсож гүйцэтгэж мэдрэх нь чухал. Үг үеэс бүтдэгийн нэгэн адил хувь болгон урт богино авиануудаас бүтнэ. Урт богино авиануудын ээлжлэлтийг хэмнэл гэнэ. Энэ дүгнэлтийг хүүхдүүд туршилтаар батлах ó÷èðòàé. Үүний тулд дасгалыг үгтэй хамсрах нь илүү үр дүнтэй. Жишээ нь: 1. Алга алга таш таш 2. Хөл хөл дэвс дэвс Аажмаар 2 дэвсгэрт өгөгдсөн ритмийн зураглалыг алга таших, өсгий өлмий товших байдлаар унших дасгал хийнэ. Үүний дараа уншиж тогтоосон хэмнэлийн дасгалаа хөдөлгөөнтэй холбон, явуут дундаа гүйцэтгэх чадварыг эзэмшүүлнэ. Жишээ нь: Мºí ë ýõíèé õóâü òîä ôîíòîé, 2 áà 3 äàõü õóâèéí ñóóðü ºí㺠á¿äýã áàéãààã àæèãëóóëàõ õýðýãòýé. ªºðººð õýëáýë àëãà òàøèëòûã ÷àíãà, ºëìèé òîâøèëòûã 纺ëºí ã¿éöýòãýíý ãýñýí ¿ã. 18 18 Том Жи-жиг 1 2-2 3 4-4 1 2-2 3 4-4 Жи-жиг Жи-жиг Жи-жиг Том Том Том
steroid-pharm.com

www.imagmagnetsns.ua

×